ဢိင်ၼိူဝ်ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းတႆး (Shan CBO) ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 16/05/13 ၊ တုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းၶူင်းၵၢၼ်တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇသေ ၸုမ်းၶၢဝ်ႇၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈ လႆႈတွင်ႈထၢမ်ၸၢႆးၶိူဝ်းသႅင် ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇမူႇၸုမ်းဝႆႉၼင်ႇ ၼႆ။

လွတ်ႇတေႃႈၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းတီႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး

ထၢမ်-ယူႇတီႈၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတႆး (Shan CBO)သေ ဢွၵ်ႇၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ (Statement) ပိူဝ်ႈတႃႇ ၵိုတ်းယုတ်းၶူင်း ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊ/ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ လွင်ႈၼႆႉ ပိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄ ဢိတ်းၼိုင်ႈ? ။

တွပ်ႇ- ၵွပ်ႈဝႃႈလွင်ႈတိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇ မၼ်းၵဵဝ်ႇၶွင်ႈလွင်ႈတေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ဢွင်ႈတီႈဢၼ် တိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်တေႃႈၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇၵေႃႇသၢင်ႈၶူင်း ၵၢၼ်တေႃႈၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းၼႆႉ မီးသိုၵ်းပၵ်းယူႇဝႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးၵၢၼ်တိုၵ်း တေႃးပိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်။ ပေႃးဝႃႈတိုၵ်း ယိုဝ်းၵၼ်မႃးၵေႃႈ မၢၵ်ႇလူင်ၶဝ်ႈတူၵ်းၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လိူဝ်သေၶႄႇ ဢမ်ႇဝႃႈသင်ယဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၸိူဝ်းပၢႆႈၽေးၶဝ်ႈ ၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးဝႂ်ၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ်သမ်ႉ တိၺွပ်း၊ လွင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈမၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းတေႃႈၵႅတ်ႊသ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈ ၵွပ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၸဝ်ႈႁႆႈ ၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်လႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈတုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်းယိုတ်းၶူင်းၵၢၼ်တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ ၼမ်ႉမၼ်းၼႆႉ။

ယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ်သေ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈတၢႆၵႂႃႇၵေႃႈမီး၊ လႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇႁိူၼ်းယေးၵေႃႈမီး၊ ႁိူၼ်းယေးလုၵွႆၵေႃႈမီး။ ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈ၊ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် လွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းၵူၺ်း ပႆႇလႆႈႁဵတ်း သၢင်ႈဢွၵ်ႇၼမ်ႉႁၼ်တူဝ်င်မႃးၵႃႈႁိုဝ်၊ ယင်းပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ႁႅင်းမႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဝ်းမႆႈၸႂ်ဝႃႈ သင်သိုပ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၵႂႃႇ တိၵ်းတိၵ်း၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵေႃႈ တေလုလႅဝ် ၵႂႃႇသေ တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵူၼ်းမိူင်း။ ဢွၼ်ၼႃႈႁဝ်းတေဢုပ်ႇ ၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈၵိုတ်းဝႆႉၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉၵွၼ်ႇ။

ထၢမ်- မိူဝ်ႈလဵဝ် ပိူဝ်ႈတႃႇဢဝ်ၵႅတ်ႊသ် တင်းၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် သူင်ႇၶဝ်ႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းထိုင်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈလႂ်၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈတေႃႈလွတ်ႇမၼ်းၼႆႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉၶႃႈႁႃႉ?။

တွပ်ႇ- လွင်ႈတေႃႈၵႅတ်ႊသ်ၼႆႉ ပေႃးသူင်ႇၵႅတ်ႊသ်တင်းၼမ်ႉမၼ်းမႃး မၼ်းၸၢင်ႈႁူဝ်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၵ်ႉထတ်းသၢင် ယူႇ။  မၢင်တီႈၵေႃႈ တေႃႈလွတ်ႇၸိူဝ်းလုၵွႆၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတၢင်ႇတေႃႈမၼ်းမႃးလူင်းသေ ၶိုၼ်းမႃးမႄးပိၼ်ႇတေႃႈမၼ်းယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်းမၢႆၶဝ်တႄႉ ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၼႂ်းလိူၼ် (လိူၼ်မေႊ)ၼႆႉ။ ပေႃးလိူၼ်ၼႃႈ တေတႄႇသူင်ႇၵႅတ်ႊသ် တင်းၼမ်ႉမၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတူၺ်းငဝ်းလၢႆး ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၵပၢင် တိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်ယူႇလႄႈသင်၊ ပေႃးသူင်ႇၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉ မၼ်းမႃး တေႃႈလွတ်ႇသမ်ႉ တေၶႅင်လႅင်း လႆႈၵႃႈႁိုဝ် ၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇႁူႉၼႄႉၼွၼ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇသူင်ႇၼမ်ႉမၼ်း လိူၼ်ၼႃႈၼႆႉ တေယၢပ်ႇတႃႇၶဝ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈတင်းၶႄႇၶဝ်တႄႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈဝႆးဝႆး၊ ပိူဝ်ႈတႃႇ ယဝ်ႉဝႆးဝႆးၼႆႉ မီးသင်ၶႂၢင်တၢင်းၶဝ်ၵေႃႈၶဝ်တေၸတ်းၵၢၼ်။

ထၢမ်- မိူဝ်ႈလဵဝ် ၼွၵ်ႈသေလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶႄႇ တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၼႆႉ တၢင်ႇမူႇတၢင်ႇၸုမ်းဢၼ်ၵုမ်းၵႅဝ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၵေႃႈ မီးပဵၼ်လၢႆလၢႆၸုမ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၾၢႆႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတႆးႁဝ်းတုၵ်းယွၼ်း တႃႇတေၵိုတ်းယိုဝ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တေႃႈလွတ်ႇ(Pipe)ၼႆႉ လႆႈႁၼ်သၢႆလႅင်းမၼ်းမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ်၊ မီးတၢင်းမုင်ႈမွင်းမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ်?။

တွပ်ႇ-ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း သင်ဝႃႈၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇ တူၺ်းၽွၼ်းလီတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသေႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်း ယိုတ်းၸိုင် ႁဝ်းမုင်ႈမွင်းလႆႈဝႃႈမၼ်းၵိုတ်းယိုတ်းလႆႈယူႇ၊ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇတူၺ်း ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီတႃႇၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ လႄႈတႃႇသုၼ်ႇတူဝ်။

ထၢမ်- ဢၼ်ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းတႆးဝႃႈ ၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇထုၵ်ႇလႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်တုၵ်းယွၼ်း၊ မၼ်းၸင်ႇၵွႆႈၸၢင်ႈၵိုတ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈၸုမ်းလႂ်လၢႆလၢႆ၊ ပိုင်ႈလၢတ်ႈပၼ်ၽွင်ႈ?။

တွပ်ႇ-ၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇတီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈယိူင်းၸူးပဵၼ်ပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်၊ ပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းရၶႅင်ႇ၊ ပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်း တိူင်းတႃႈလိူဝ်ႇ (မိူင်းမၢၼ်ႈ)၊ ပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ်ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈ ၵၢင်ႇၼႂ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢႆလၢႆၸုမ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (SSA) ပွတ်းႁွင်ႇ/ ပွတ်း ၸၢၼ်း၊ တပ်ႉသိုၵ်းၶၢင်၊ တဢၢင်း (ပလွင်ႈ) ပႃးတင်းၸုမ်းပီႇတုၸိတ်ႉ။ ၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ် ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈႁဝ်းတူၺ်းႁၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်း မိူင်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၼႆတႄႉမၼ်းၵေႃႈတေၸၢင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတူၺ်းႁၼ်ၽွၼ်းလီသုၼ်ႇတူဝ်ၸုမ်းၽႂ် ၸုမ်းမၼ်းၵူၺ်းတႄႉ ႁဝ်းၶႃႈတေတုၵ်းယွၼ်း ယၢပ်ႇ။

လွင်ႈၼႆႉ ၶႂ်ႈပွင်ႇလႅင်းဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဝ်းသၢၼ်ၶတ်း၊ ႁဝ်းတုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝၢႆးမႃး သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်မႃးၽေး သေလွင်ႈလွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇတေႃႈၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် ႁူဝ်ႈ/တႅၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေတုမ်ႉ တိူဝ်ႉၵူၼ်းမိူင်းထႅင်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းပႃးတၢင်းလူတ်ႉၾႆးထႅင်ႈ၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ သၢင်ႈတၢင်းလူတ်ႉၾႆးထႅင်ႈၼႆ မၼ်းတေတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းထႅင်ႈ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းလႆႈ ပၢႆႈဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈသူၼ်ယူႇ တိၵ်းတိၵ်း၊ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈပူၵ်းပွင်ပၢႆးပၺ်ၺႃ၊ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵုမ်ႇပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းၼႆႉယူႇတိၵ်းတိၵ်းဢမ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇဝၢႆး။


တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၼႃႈႁိူၼ်းလင်ၼိုင်ႈ၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈလုၵ်ႈလၢင်းႁဝ်းဢမ်ႇယူႇလီၸိုင် ၸွင်ႇၵူၼ်းယူႇ ၼႂ်းႁိူၼ်းႁဝ်းတင်းသဵင်ႈတေၶႅၼ်းၸႂ်လႄႈ ၸွင်ႇတေတုမ်ႉတိူဝ်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈႁဝ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၵေႃႈမိူၼ်ၼၼ်၊ ပိူင်ပဵၼ်ယူႇၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼႆၵေႃႈ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃးၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ တင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပေႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃးပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ယူႇသဝ်းၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းတေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢေႇဢေႇ၊ ပိုၼ်ႉတီႈတိုၵ်းၵၼ်ၼႆႉ ၵူၺ်း မီးၵူၼ်းလႆႈပၢႆႈတင်းမူတ်း 3 ႁဵင်ပၢႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်း သဵၼ်ႈတၢင်း ၶူင်းၵၢၼ်တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းတင်းမူတ်း  မီးၼပ်ႉမိုၼ်ႇၼပ်ႉသႅၼ် မၼ်း။ ပေႃးဢဝ် ၶၢဝ်းယၢဝ်းဝႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈၺႃးၽေးမၼ်းၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း။ ၵွပ်ႈၼႆ ႁဝ်းၶႃႈၶႂ်ႈပွင်ႇ လႅင်းၼႄဝႃႈ ၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႃႈပႃႊတီႊၵၢၼ်မိူင်း၊ တူင်ႇဝူင်းတႆး၊ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ၊ သင်ဝႃႈ ႁဝ်းႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်းယုတ်းၼႆတႄႉ မၼ်းတေပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးႁဝ်းၵႂႃႇယူႇ ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆ။

ထၢမ်-ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၶႂ်ႈလၢတ်ႈမီးသင်ထႅင်ႈၶႃႈ? ။

တွပ်ႇ-တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶွင်မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်မၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းလူင်းတိုၼ်း၊ ၵူၼ်းလူင်းတိုၼ်းမၼ်းၵူၺ်းတေလႆႈၼမ်ႉတွၼ်း၊ မိူင်းႁဝ်းမီးတီႈလိၼ်လႄႈ ၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းၵူၺ်း။ ၵႅတ်ႊသ်လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈသဵင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵႅတ်ႊသ်တင်းၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇတီႈမိူင်းရၶႅင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၵႃႈႁိုဝ်၊ ၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈပႃးၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်း တီႈမိူင်းဢပ်ႊၾ်ၾႃႊရိၵ လႄႈ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ပိူဝ်ႈတႃႇတေႃႉတၢင်ႇမႃး လူင်းတီႈမိူင်းရၶႅင်ႇသေ တေသူင်ႇၶိုၼ်ႈမႃးတေႃႇထိုင်မိူင်းၶႄႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ၶႄႇၶဝ်တၢင်ႇႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ တၢင်းဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ၶွင်မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ သဵင်ႈၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇမၼ်း ၼမ်၊ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈၶၼ်ၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းသုင်လႄႈ တေယၢပ်ႇတႃႇၶႄႇၶဝ်။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ သၢင်ႈလႆႈ တေႃႈလွတ်ႊၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼႆႉၸိုင် ဢမ်ႇပူၼ်ႉမွၵ်ႈ 2 ပီ ၶဝ်လႆႈၶိုၼ်းၵႃႈတေႃႈလွတ်ႇတင်းမူတ်း၊ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၵေႃႈတေလႆႈတင်းၼမ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်တူၵ်းလူင်းၵၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၶူင်း ၵၢၼ်ၼႆႉ လူင်းလၢႆးမိုဝ်းဝႆႉ တႃႇ 50 ပီ၊ 5 ပီ ၵမ်းၼိုင်ႈ၊ 10 ၵမ်းၼိုင်ႈသေ တေယၢဝ်းၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ၵွပ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇမီးငိုၼ်း သဵတ်ႈၵႃႈ သဵတ်ႈႁူဝ်မၼ်းလႄႈ မၼ်းတေပဵၼ်ၶွင်ပိူၼ်ႈၵႂႃႇ တိၵ်းတိၵ်း။

သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တေႃႈၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽေးမႃး ၽႂ်တေၺႃးၸၢၵ်ႇ?။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဝ်းလီလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်း တၢင်းလၢႆလၢႆပီမိူဝ်းၼႃႈၼႆႉ ႁဝ်းၸၢင်ႈၺႃးၽေးသၽႃဝၵူၺ်းပႆႇပေႃး၊ ၽေးတေႃႈလွတ်ႇ ၵႅတ်ႊသ်/ၼမ်ႉမၼ်းႁူဝ်ႈ/တႅၵ်ႇၵေႃႈ တေၺႃးပႃးထႅင်ႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၽေးသိုၵ်းၵေႃႈတေၺႃးပႃးထႅင်ႈ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၽိုၼ်ႉတူဝ်လႆႈလႄႈ ပူၵ်းပွင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႆႈ၊ လွင်ႈၼႆႉတေတုမ်ႉတိူဝ်ႉယႂ်ႇလူင်တႄႉတႄႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တုၵ်းယွၼ်းထိုင် ၵူႈၸုမ်းၸုမ်းႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈၼႆႉသေ တုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵိုတ်း ယုတ်းၶူင်းၵၢၼ်တေႃႈလွတ်ႇၵႅတ်ႊသ်/ ၼမ်ႉမၼ်းၼႆႉ။ 

ၸုမ်းၼွၵ်ႈမိူင်းတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈယိုတ်း တီႈလိၼ် သုၼ်ႇလႆႈတီႈလိၼ်ၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ။ လၢတ်ႈဝႃႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ် ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တေဢိင်ၼိူဝ် သုၼ်ႇလႆႈလွင်ႈတီႈလိၼ်။
ၼႂ်းလိူၼ်မေႊ (2013)ၼႆႉ ယူႇတီႈၸုမ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (Transnational Institute -TNI) လႄႈၸုမ်း (Burma Centrum Nederland-BCN) ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်း/တႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃးၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “သုၼ်ႇလႆႈၵဵဝ်ႇၵပ်းတီႈလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ (Access denied Land Rights and Ethnic conflict) ။

ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ- လွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်မႃး၊ မိူၼ်ၵၼ် တင်းၵမ်ႉၸွႆႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼမ်မႃး။ ပေႃးဝႃႈၶဝ် (ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်း ၶိူဝ်း တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ) ၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ်လႆႈတီႈလိၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢႆႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵွပ်ႈဝႃႈၶွမ်ႊပၼီႊၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈတီႈလူင် ပွင်ၸိုင်ႈ/ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်း လႄႈယိင်ႈ ၶႅၼ်းငၢႆႈမႃး။ ၵူႈပွၵ်ႈမိူဝ်ႈတိုၵ်ႉတိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ယူႇၵေႃႈ ၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ် ဢမ်ႇပေႃးသူၼ်ၸႂ်ႁဵတ်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼႆႉ ၽူႈတႅၼ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸၢဝ်းယၢင်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈၵမ်ႉထႅမ်။ ပေႃးဝႃႈမီးၵၢၼ်ပိုတ်း ယိုဝ်းတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢွၼ်ၵၼ်ဢွၵ်ႇပၢႆႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတီႈလိၼ် ၶဝ်ပဝ်ႇႁၢမ်းပႅတ်ႈဝႆႉတင်းႁိုင်၊ ၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ်ၵေႃႈဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းသေ ယွၼ်းဢဝ် တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊  ပေႃးယွၼ်းလႆႈၵေႃႈ ဝၢႆးမႃးၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းပၢႆႈဢွၵ်ႇ ဝၢၼ်ႈသူၼ်ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးတီႈယူႇ ဢမ်ႇမီးတီႈႁႃၵိၼ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈတီႈလိၼ်ၼၼ်ႉပိူၼ်ႈယိုတ်း/ဢဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵႃႈၸုမ်းၸိူဝ်းယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵႃႈသိုၵ်းလႄႈ ၶွမ်ႊပၼီႊ ပႃးတင်းၸုမ်းၵိုတ်းယိုဝ်း၊ ၸုမ်းပီႇတုၸိတ်ႉ လူးၵွၼ်ႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇတီႈမိူင်းယၢင်း တပ်ႉသိုၵ်းယၢင်းပုတ်ႉထ (DKBA) ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းၼႆႉသေယိုတ်းတီႈလိၼ် ၸွမ်း၊ မိူင်းတႆးၵေႃႈ မီးၸုမ်းပဢူဝ်း (PNA) ယိုတ်းတီႈလိၼ် ၸွမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ပၼ်ႁႃယူႇ တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ- ဝႃႈၼႆ။

ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉႁႅင်းသုတ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ယႃႇဝႃႈတေမီးဝႂ်တီႈလိၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈတေႃႈဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ယင်းဢမ်ႇမီး။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မီးဝႆႉမၢႆမီႈ ႁိတ်ႈထုင်း (Customary Law) သေတႃႉၵေႃႈ မၢႆမီႈဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ/ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃးမႂ်ႇၼႂ်းပီ 2012 ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉမၢႆမီႈႁိတ်ႈထုင်းၼႆႉ။

မၢႆမီႈမႂ်ႇ (2012) မီးယူႇ 3 ပိူင်- (1)မၢႆမီႈတီႈလိၼ်ႁႆႈၼႃး (Farmland Law) ။ (2)မၢႆမီႈတီႈလိၼ်ပဝ်ႇ လႄႈ တီႈလိၼ်ၽိုၼ် ဢၼ်ပႆႇယၢမ်ႈႁဵတ်းၵိၼ် (Vacant, fallow and Virgin land law) ။ (3)မၢႆမီႈၵၢၼ် လူင်းတိုၼ်းၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (Foreign Investment Law) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ-ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ တတ်းမၵ်းဝႆႉမၢႆမီႈ 3 ပိူင် ၼႆႉၵူၺ်းပႆႇပေႃး၊ ဢၼ်လိူဝ်ႁႅင်း ၶႂ်ႈဢဝ်တီႈလိၼ်ယုၵ်ႉပၼ် /မွပ်ႈပၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊလႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈထၢမ်တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်း/ တိူင်းၶဝ်သင်၊ ဢဝ်ယုၵ်ႉပၼ်လႆႈ။ ပေႃးယုၵ်ႉပၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးၶေႃႈပူင်ဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ တီႈလိၼ်ဢွင်ႈ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းယုၵ်ႉပၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆၵူၺ်း။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ တၵ်ႉတိူၼ်တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝႃႈ- ပေႃးႁဵတ်းၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးၼႆႉ ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း ၼႂ်းမိူဝ်းၼႃႈ ၼႆႉ တေမီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်မေႃး/သၢၼ်ၶတ်းတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ထႅင်ႈ ၵူၺ်း။ ၼႄႉၼမ်းပႃးဝႃႈ- 1.ႁႂ်ႈယွမ်းႁပ်ႉမၢႆမီႈႁိတ်ႈ ထုင်း။ 2.ႁႂ်ႈၵိုတ်းလွင်ႈႁုပ်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်။ 3.ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတီႈလိၼ်/ ၸႅၵ်ႇတီႈလိၼ်/ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်တီႈလိၼ် လႄႈၶူဝ်းၶွင်သၽႃဝ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇလႅင်းလူင်ႈၼႃႈသေ ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈမီးလွင်ႈတူၵ်း လူင်းၵွၼ်ႇ။ (4)ႁႂ်ႈမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းမၢႆမီႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ႁႂ်ႈၵမ်ႉၸွႆႈတၢင်းၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ် လႄႈသုၼ်ႇလႆႈၶွင်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃး။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ-ၼႆယဝ်ႉ။

ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လီဢမ်ႇလီဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးတီႈသုၼ်ႇလႆႈၶွင် တီႈလိၼ်၊ ပေႃးဝႃႈသုၼ်ႇ လႆႈတီႈလိၼ်ဢမ်ႇမီးၵေႃႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇ ပဵၼ်ၵၢၼ်လႆႈ- ၼႆယဝ်ႉ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပိူဝ်ႈတႃႇၵပ်းသၢၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း (WGEC) ၵေႃႈ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ/ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃးယူင်ႉၶၢပ်ႈၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း ပိူဝ်ႈတႃႇလွင်ႈဢုပ်ႇၵၢၼ် မိူင်းၸွမ်းၵၼ်တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်းမူတ်း 19 ႁူဝ်ၶေႃႈ။ ၼႂ်း 19 ႁူဝ်ၶေႃႈၼၼ်ႉ ပႃးလွင်ႈတီႈလိၼ် 3 ႁူဝ်ၶေႃႈ- 1.လွင်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်တီႈလိၼ်။ (20)လွင်ႈလွၵ်းပိူင်ၸႂ်ႉတီႈလိၼ် ၸွမ်းၼင်ႇမၢႆမီႈၾိင်ႈထုင်းမီးဝႆႉ။ (3)ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်းမၢႆမီႈတီႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၺႃးၽေးသိုၵ်းပွတ်းထုင်ႉမၢဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵႂႃႇၸွႆႈ ထႅမ်ပၼ်ၶူဝ်းၶွင်/ ၶဝ်ႈသၢၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇဝၢင်းၸႂ်ၼိူဝ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ယိုဝ်းမၢၵ်ႇလူင်သႂ်ႇ ၾႆးမႆႈဝၢၼ်ႈမႆႈႁိူၼ်း ပဵၼ်ၼမ်ႉ မိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ။
ပဵၵ်ႉသမ်ႉၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈဢဝ်ၵူႈလွၵ်းလၢႆးသေၸွႆႈထႅမ်၊ ၵႂႃႇၸႅၵ်ႇပၼ်ၼိုင်ႈၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်ႈသၢၼ် 5 ပေႇ တီႈၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းပၢႆႈၽေး ပွတ်းၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 701 ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈႁုပ်ႈယိုတ်း လႆႈၵႂႃႇၵေႃႈ ႁၢၼ်ႉတေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်း မိူင်းပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇမီးလွင်ႈ ယုမ်ႇယမ်/ဝႆႉဝၢင်းၸႂ်ၼိူဝ် သိုၵ်းမၢၼ်ႈ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢၼ်မႃးယႃႉၶူဝ်းႁိူၼ်းၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ လုလႅဝ်၊ ယိုဝ်းမၢၵ်ႇလူင်သႂ်ႇဝၢၼ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ- ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈပွတ်းထုင်ႉမၢဝ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ ၼင်ႇၼႆ။

သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- ၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵေႃႉဢၼ်ၵႂႃႇၸႅၵ်ႇၶဝ်ႈသၢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ၽူႈၵွၼ်းပိဝ်ႇႁႃႇ ၸဝ်ႈသိုၵ်းမိၼ်းလုၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 20/05/13 (မိူဝ်ႈသိုၼ်း)ၵေႃႈ ၾၢႆႇပူၵ်းပွင်လႅၼ်လိၼ် ၵႂႃႇၸႅၵ်ႇၶဝ်ႈသၢၼ်ၼိုင်ႈႁိူၼ်း 1 ထူင်။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ တင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈသိုၼ်းမိူဝ်ႈဝႃးမႃးတေႃႇ ထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ် ပႃႊတီႊႁူဝ်သိူဝ် တင်း သိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၵေႃႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈသေ ၵဵပ်းၶူဝ်း ၶွင်ငိုၼ်းတွင်း၊ ၼမ်ႉမီႇၼမ်ႉမၼ်း ပွတ်းဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း ၵႂႃႇၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ပွတ်းၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 701 ယူႇ- ဝႃႈၼႆ။

ဢိင်ၼိူဝ်မီးၶၢဝ်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းပၢႆႈၽေးသိုၵ်းပွတ်းထုင်ႉမၢဝ်း ပွၵ်ႈမႃးယူႇၶိုၼ်းႁိူၼ်း တီႈဢေႇသုတ်း ဢမ်ႇယွမ်း 290 လင်ၼႆသေ  ၽူႈၼမ်းၼႂ်းသိူဝ်ၽိူၵ်ႇတီႈၼမ်ႉၶမ်း လၢတ်ႈဝႃႈ- ၶဝ်မႃးၵၢင်ဝၼ်းၵူၺ်း၊ ၵၢင်ၶမ်ႈဢမ်ႇႁတ်းမႃး။ ပေႃးဝႃႈၵၢင်ဝၼ်း မႃးႁဵတ်းသူၼ်ႁဵတ်းၼႃးၶဝ်၊ ပေႃးၵၢင်ၶိုၼ်းတႄႉ ၶဝ်ၶိုၼ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၼွၼ်းၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ။ ယႃႇဝႃႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းပွတ်း ၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 701 ၊ ဢမ်ႇလိူဝ်သေၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်းၵေႃႈ ပေႃးထိုင် 8 မူင်းၵၢင်ၶမ်ႈ ယင်းဢမ်ႇႁတ်းဢွၵ်ႇႁိူၼ်း- ဝႃႈၼႆ။

ဝၢၼ်ႈၼွင်သွမ်းၼႆႉ တင်ႈယူႇသၢပ်ႇၼမ်ႉမွၼ်း ဢၼ်လႆၵႂႃႇၶဝ်ႈၼမ်ႉမၢဝ်း၊ မီးလင်ႁိူၼ်းၵူၼ်း 100 ပၢႆ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈ ႁၢမ်းဝႆႉ။ တင်းမူတ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉမွၼ်းမီးဝၢၼ်ႈၵူၼ်း 6 ဝၢၼ်ႈ၊ ဢၼ်ပၢႆႈၽေး ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ယူႇသဝ်းတီႈၼႂ်းလႅၼ်လိၼ်မိူင်းၶႄႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ 6 ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ၵႂႃႇႁဵတ်းသုမ်ႉ ပၢင်သဝ်း တင်းမူတ်း 6 သုမ်ႉသေယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်၊ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇ-ၼႆယဝ်ႉ။

ဢွင်ႈတီႈပၢင်သဝ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေး (6 သုမ်ႉ)ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၾင်ႇမိူင်းၶႄႇသေတႃႉ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူး ဝၢၼ်ႈၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ တီႈၼွင်တဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းမီးၶူဝ်လင်ၼိုင်ႈၶႅၼ်ႈဝႆႉ။ တီႈၶူဝ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးပလိၵ်ႈၶႄႇ (ပီႇတုၸိတ်ႉတႆးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ) ပၵ်းပႂ်ႉ ယူႇဝႆႉသေ  ပေႃးဝႃႈမီးၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶၢမ်ႈၶူဝ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇလူတ်ႉၶိူင်ႈ လမ်းၼိုင်ႈ တၢင်ႇၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ ၵဵပ်း 1 ႁဵင်ယႂၼ် ငိုၼ်းၶႄႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပၢႆႈၽေး သိုၵ်းၶဝ်တေၵႂႃႇႁႃၵိၼ်ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၵေႃႈယၢပ်ႇ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇ ၸုမ်းၸွႆႈ ထႅမ်ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၵႂႃႇၸွႆႈထႅမ်ၵေႃႈယၢပ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢွင်ႈတီႈပၢင်သဝ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၼႆႉ ယင်းဝၢင်း ၸႂ်လႆႈလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈယူႇ- လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် လႆႈငိၼ်းဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵႂႃႇထႅမ်ႁႅင်းသိုၵ်းတၢင်းဝၢၼ်ႈၼွင်သွမ်း ၸႄႈဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း၊ တီႈဝၢၼ်ႈၼွင်သွမ်းယၢမ်းလဵဝ် သိုၵ်းမၢၼ်ႈပၵ်းယူႇတႃႇၽၢၵ်ႇၼိုင်ႈသေ ၶဵင်ႈၶႅင်ၵၢၼ်သိုၵ်းငႃၵၼ် ဝႆႉတင်း သိုၵ်းတႆး (RCSS/SSA) ၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 701 ယူႇ။ လွင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈပႆႇယိုဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ တၵ်ႉလၢမ်းဝႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပႆႇလႆႈၶေႃႈၸိသင်ႇပႃႈၼိူဝ်ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉဝႃႈ တိုၵ်ႉပႂ်ႉၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ပွၵ်ႈဢမႄႊရိၵႃႊမႃးၵွၼ်ႇ- ဝႃႈၼႆ။

ၼွၵ်ႈသေသိုၵ်းမၢၼ်ႈထႅမ်ႁႅင်းသိုၵ်းၼမ်ယဝ်ႉ သမ်ႉမီးၶၢဝ်ႇဝႃႈ- လူတ်ႉၵႃးတႅင်ႊ ၵႃးၵၢပ်ႇလဵၵ်းသိုၵ်း မၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉမႃး တၢင်းၼမ်ႉၶမ်း၊ တီႈတႄႉမၼ်း ၽႂ်ၵေႃႈပႆႇႁၼ်သိုဝ်ႈၼႃႈသိုဝ်ႈတႃ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်မီးၶၢဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်းၸႂ်လႂ်တိုၼ်ႇၵူဝ်ႁႄသေ ၵၢင်ၶမ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇႁတ်း ဢွၵ်ႇႁိူၼ်းယေး၊ ဢမ်ႇဝၢင်းၸႂ်၊ ယွၼ်ႉၵူဝ်မၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ မီးၵၢၼ်ပိုတ်းယိုဝ်း ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ယွၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်းတိုၵ်းယိုဝ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS/SSA) ၼႃႈလိၼ်သိုၵ်း 701 ပွတ်းထုင်ႉမၢဝ်း (09/05/13) ဢွၼ်တၢင်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃးၵူၼ်းမိူင်းတႆးပၢႆႈၽေး ၶဝ်ႈပိုင်ႈဢိင်မိူင်း ၶႄႇၼပ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ။ RCSS/SSA ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၼိုင်ႈၼႂ်း 13 ၸုမ်း ဢၼ်ၵိုတ်းယိုဝ်းဢဝ်လွင်ႈငမ်း ယဵၼ် ၵၼ်ဝႆႉတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ။

ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ပွတ်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း ၺႃးၽေးယုၵ်း ယၵ်းၼဝ်ႈမဵၼ်လႄႈ ဢၢႆၵႂၼ်းယုၵ်းယၵ်း၊ ယွၼ်ႉၾၢႆႇ မူတ်းသႂ်မၢၼ်ႈၸတ်းဢွင်ႈတီႈပႅတ်ႈယုၵ်းယၵ်း/ၽဝ်ယုၵ်း ယၵ်း ၸမ်ဝၢၼ်ႈၵူၼ်း။

ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈပွတ်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈၵူၼ်းမိူင်းလီ ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ- ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတီႈ ပႅတ်ႈယုၵ်းယၵ်း လႄႈတီႈၽဝ်ယုၵ်းယၵ်း ၸမ်ဝၢၼ်ႈၵူၼ်းယူႇသဝ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢၢႆတူႇဢၢႆမဵၼ်ယုၵ်းယၵ်း တင်းဢၢႆၵႂၼ်းၾႆးၽဝ်ယုၵ်းယၵ်း ဢၼ်ၶဝ်ၽဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းၶူင်ႇႁဝ်းၶႃႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း၊ ပၼ်တၢင်း တုၵ်ႉၶလူင်တီႈၵူၼ်းမိူင်း- ဝႃႈၼႆ။

လၢတ်ႈပႃးထႅင်ႈဝႃႈ- ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈမၢၼ်ႈၾၢႆႇမူတ်းသႂ်ၶဝ်ၵေႃႈ ငိုၼ်းတႃႇႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ၵဵပ်းၵိၼ်ၵူႈလိူၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ႁူဝ်မိုၼ်ႇပေႃးဢမ်ႇၼပ်ႉလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ်လွင်ႈမူတ်းသႂ်ပၼ် ၵူၼ်းမိူင်းသင်။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ၶႂ်ႈတုၵ်းယွၼ်းထိုင်ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၾၢႆႇလိူမ်ႈလႆႇမူတ်းသႂ်ဝဵင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ႁႂ်ႈၶၢႆႉတီႈပႅတ်ႈယုၵ်းယၵ်း- ဝႃႈၼႆ။

ယုၵ်းယၵ်းၸိူဝ်းၼမ်းမႃးပႅတ်ႈပဵၼ်ၵွင်ယႂ်ႇ မဵၼ်တူႇမဵၼ်ၼဝ်ႈ၊ ဢဝ်ၾႆးၽဝ်ယူႇၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးၼႂ်းပွၵ်ႉၼႂ်းယွမ်ႇ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း လႄႈ ၸွမ်းဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ ၸႄႈဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ယိင်ႈႁိုင်မႃး ယိင်ႈၵွင်ယႂ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းသူၼ် ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၵႂႃႇယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၶၢၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉ- ၼႆယဝ်ႉ။

ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) တေလူင်းၶဵင်ႇၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပီ 2015  ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသီႇသႅင်ႇ တင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း တေၶဝ်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၶေႉၼၼ်ႉ တေဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးယူႇလီ။

ႁူဝ်ပဝ်ႈ ပႃႊတီႊ ၻီႊမွၵ်းၶရႅတ်ႊတိၵ်ႊၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ႁိုဝ် ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ပိုတ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- ၵၢၼ်လိူၵ်ႈ တင်ႈပီ 2015 ၼႆႉပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈၶေႉၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ပႃးတင်းၸႄႈဝဵင်းသီႇသႅင်ႇလႄႈႁူဝ်ပူင်း၊ တေၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်ၶဝ်ႈၶေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼမ်မႃးလိူဝ်သေ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2010 - ၼႆယဝ်ႉ။

ပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ်/ၶဵတ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းတိူင်းၸၵၢႆး (ၸႄႈၵႅင်ႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ)  ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပီႈၼွင်ႉၸၢဝ်းတႆးလႅင် ယူႇသဝ်းၼမ်ၼၼ်ႉ ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ တေဢမ်ၶဝ်ႈၶေႉလိူၵ်ႈတင်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းမိူင်းၶၢင် 6 ၸႄႈဝဵင်း၊ ပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ပီႈၼွင်ႉတႆးလူင် တင်းတႆးမၢဝ်း ယူႇသဝ်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇၸႄႈဝဵင်းမိူင်းယၢင်း/မိူင်းၵွင်း/ဝၢၼ်ႈမေႃႈ/ဝၢၼ်ႈၸေႈ/ဝဵင်းမႂ်ႇ/ ၼမ်ႉတီးၸိူဝ်းၼႆႉ တေၶဝ်ႈၶေႉယူႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်တႆး လူင် တႆးမၢဝ်း ၵမ်ႈၼမ်- ၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်း/လုၵ်ႈၸုမ်းပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ မီးသႅၼ်ႁႃႈပၢႆ (150,000+) ၊ တေလႆႈဝႃႈဢဵၼ်ႁႅင်းၼမ်မႃး၊ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းသီႇပေႃႉၵူၺ်း မီးမွၵ်ႈ 3 မိုၼ်ႇ (30,000) ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်း ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈၶေႉ လႆႈၼၼ်ႉ တေလူင်းၶေႉလိူၵ်ႈတင်ႈၵူႈၸႄႈဝဵင်း။ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈၶေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းလႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူး ၼိုင်ႈၸႄႈဝဵင်း 5 ၵေႃႉ၊ ၼႂ်း 5 ၵေႃႉၼႆႉ တေလိူၵ်ႈ 1 ၵေႃႉ၊ တႃႇ 4 ၵေႃႉသမ်ႉတေဝႆႉပဵၼ်ၵႅမ်ႁွင်း၊ ပေႃးဝႃႈမီးလွင်ႈၸဵပ်းမႆႈၶႆႈၼၢဝ်ၼႆၵေႃႈ တေဢဝ်ၼႂ်း 4 ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼိုင်ႈပုတ်ႈတႅၼ်းႁႂ်ႈလႆႈ- ၼႆယဝ်ႉ။

ဢိင်ၼိူဝ်လၢႆၵေႃႉလၢႆၾၢႆႇလၢတ်ႈဝႃႈ- ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း တေဢမ်ႇလူင်းၶေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2015 ယဝ်ႉၼႆသေ မၼ်းၸဝ်ႈ တွပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ- သုၼ်ႇတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ တေၶဝ်ႈၶေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ႁိုဝ် ဢမ်ႇၶဝ်ႈၶေႉၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈယင်းတိုၵ်ႉၵိုတ်းယူႇထႅင်ႈ 2 ပီ၊  တေဢိင်ၼိူဝ် ပၢႆးယူႇလီ၊ သင်ဝႃႈပၢႆးယူႇလီၶႅမ်ႉ၊ လႅပ်ႈတေႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ ယူႇၵေႃႈ တေၶဝ်ႈၶေႉယူႇ- ဝႃႈၼႆ။

ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ယင်းလၢတ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ပႃႊတီႊတႆး 3 ပႃႊတီႊ (ႁူဝ်သိူဝ်၊ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇ၊ တႆးလႅင်) ပႆႇႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးပၼ်ႁႃ၊ ပႃႊတီႊတႆးလႅင်ၵေႃႈႁဝ်းဢုပ်ႇၵၼ်လႆႈ၊ ပႃႊတီႊႁူဝ်သိူဝ်ၵေႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၽူႈၶဵၼ်ၵၼ်၊ ဢၼ်ပႃႊတီႊတႆးမီးၼမ်ၼႆႉမၼ်း လီယူႇ၊ မီးၽွၼ်းလီၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းၸႃႉ- ဝႃႈၼႆ။

ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) ဢၼ်ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ၵေႃႇတင်ႈမႃးလူၺ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 2008 ၊ မီးၽွင်းတႅၼ်းပေႉ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 2010 လႄႈ ပေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈသွမ်ႈပီ 2012 တင်းမူတ်း 58 ၵေႃႉ။

သိုၵ်းတႆး လွႆတႆးလႅင်း ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်တင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈတၢႆႁိမ်းသိပ်း၊ ဝၢတ်ႇၸဵပ်းတင်းၼမ်။ သိုၵ်းတႆး လုသုမ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။

ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 17/05/13 တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS/SSA) တင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ (ပႃႈတႂ်ႈတိူင်းသိုၵ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ) ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်တီႈၾၢႆႇႁွင်ႇဝၢၼ်ႈၼႃးပုင်ႇ ဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈၼမ်ႉၶူၵ်ႉ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း။ ဝၼ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ထႅင်ႈၾၢႆႇႁွင်ႇ ဝၢၼ်ႈပျီႇတေႃႇ ဢိူင်ႇၼမ်ႉၶူၵ်ႉထႅင်ႈ၊ ဢွင်ႈတီႈယိုဝ်းၵၼ် 2 တီႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸမ်ၵႂႃႇတၢင်းလွၵ်ႈၸွၵ်ႇ- ၼႆယဝ်ႉ။

သိုၵ်းမၢၼ်ႈလႆႈၶၢဝ်ႇသိုၵ်းတႆးသေ တပ်ႉၶလယ 249 တင်းတပ်ႉ 250 ႁူမ်ႈႁႅင်းသိုၵ်းၵၼ် 100 ပၢႆ ဢွၵ်ႇတူင်ႉၼိုင်သွၵ်ႈတဝ်ႁႃ သိုၵ်းတႆးလႄႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်တင်းသိုၵ်းတႆး RCSS/SSA လွႆတႆးလႅင်း၊ လႆႈငိၼ်းဝႃႈ ၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈတၢႆ 9 ၵေႃႉ၊ ဝၢတ်ႇၸဵပ်း 15 ၵေႃႉ။ ၾၢႆႇသိုၵ်းတႆးလုသုမ်း 1 ၵေႃႉလႄႈ ႁုပ်ႈယိုတ်းလႆႈၵွင်ႈ MA 2 လဝ်း၊ မႅၵ်ႉၵွင်ႈ 12 မႅၵ်ႉ၊ ထူင်ပိူဝ်ႉ 2 လုၵ်ႈ။ ပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ တီႈၼိုင်ႈပဵၼ်တင်ႈတႄႇ ဝၢႆးဝၼ်းယၢမ်း 2 မူင်း ၶိုင်ႈ တေႃႇထိုင်ႁူဝ်ၶမ်ႈ 4 မူင်း၊ ထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈ ပဵၼ်တင်ႈတႄႇဝၢႆးဝၼ်း ယၢမ်း 3 မူင်းတေႃႇထိုင်ယၢမ်းၵၢင်ၶမ်ႈ 7 မူင်း၊ ဝၼ်းလဵဝ်ၵူၺ်း ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း 2 ပၢင်- ပီႇတုၸိတ်ႉပဢူဝ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇ/ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ပဵၼ်တီႈသိုၵ်းတႆးတူင်ႉၼိုင်၊ ၸွမ်းတၢင်းၵႃး တၢင်းလူင် ၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်းပဵၼ်တီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈတူင်ႉၼိုင်။ ဢၼ်ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ပွၵ်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇပွင်ႇၶၢဝ်ႇ ငၢဝ်းသေ ၵႂႃႇႁွၼ်ႈထဝ်ႇသွၵ်ႈတဝ်ၼႂ်းထိူၼ်ႇ- ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၼႂ်း RCSS/SSA ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၶွင်ႊသီႊဢဝ်ၶိုၼ်းၸိုင်ႈတႆး/တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး (RCSS/SSA) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၼိုင်ႈၼႂ်း 13 ၸုမ်း ဢၼ်ၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ဝႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ။

ႁူဝ်ပဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၸွမ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇ (PR system) ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈၵူၼ်း မိူင်းႁဝ်း ပႆႇႁူႉလွင်ႈမၼ်းလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ မႃးပႆႇႁိုင်။

ၸၢႆးဢၢႆႈပဝ်း ႁူဝ်ပဝ်ႈပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ (SNDP) လၢတ်ႈဝႃႈ- ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၸွမ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇ  (PR system) ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၸွမ်းပုၼ်ႈၼႆႉ- 1.မီးၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉ။ 2.တင်ႈတႄႇ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃမႃးၼႆႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်း လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ မႃး ပွၵ်ႈမၼ်းပႆႇၼမ်။ ၵမ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈလူင် ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်းသေ မႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈယင်းပႆႇႁိုင်၊ တေမႃးလိူၵ်ႈတင်ႈၸွမ်းလၢႆးလွၵ်းပိူင်ပုၼ်ႈသူၼ်ႇ PR system ၼႆႉ မၼ်းပႆႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇ- ဝႃႈၼႆ။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ- ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၼႆႉ တႄႇတင်ႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ၵွၼ်းၶေႃမႃး၊ ပဵၼ်မိူင်း ၻီႊမွၵ်းၶရေႊသီႊမႃး 50-60 ပီမိူင်းယဝ်ႉ ပိူၼ်ႈၸင်ႇႁဵတ်းလၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈ ၸွမ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇ (PR system) ဢၼ်တူၵ်းမႅၼ်ႈ ငဝ်းလၢႆးတၢင်းႁူႉၵူၼ်းမိူင်း။ မိူင်းႁဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈပႆႇႁူႉသင်၊ ပေႃးဝႃႈဢဝ်လၢႆး ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၸွမ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇၼႆ ပႃႊတီႊဢွၼ်ႇပႃႊ တီႊဢိတ်းပေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ/ ဢမ်ႇပေႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈ တင်ႈၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းပုၼ်ႈသူၼ်ႇ တိုၼ်းတေ ပဵၼ်ၽွင်းတႅၼ်းမႃး။ ပေႃးၸႂ်ႉလၢႆး (PR system)ၼႆႉ ၽႂ်တေ မႃးပဵၼ်ၽွင်းတႅၼ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈတေၵႂင်။ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2015 တေမႃးၼႆႉ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ဢၢၼ်းၶဝ်ႈၶေႉ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၸႄႈဝဵင်းမၼ်း ၼမ်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်း ပႃႊတီႊသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ မီးသႅၼ်ႁႃႈပၢႆ- ဝႃႈၼႆ။

ပူၼ်ႉမႃးၽွင်းႁၢင်ပီ 2012 တၢင်း ပႃႊတီႊသၢင်ႇသီႈ USDP လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ ဢွၼ်ၵၼ်သူၼ် ၸႂ် ပိူဝ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈၽူႈတႅၼ်းၸွမ်းလွၵ်းပိူင် “ပုၼ်ႈသူၼ်ႇ”  PR (Proportional Representation) ။ ၵွပ်ႈႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတၢင်းၼႃႈ ပီ 2015 ၼႆႉ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးလွၵ်းပိူင်  ၽူႈပေႉလႆႈတင်းပိုၵ်း (Winner take all) မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းပိူင်ဢၼ်ယၢမ်ႈၸႂ်ႉမႃး ၼႂ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2010 တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ပႃႊတီႊသၢင်ႇသီႈ USDP ၸၢင်ႈၵၢၼ်ႉပၼ်ပႃႊတီႊ SNLD လုမ်းလုမ်းလူၺ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈသင်။ ပေႃးၸႂ်ႉလၢႆး PR  ႁၼ်ဝႃႈယင်းမီးသၢႆငၢႆတိုဝ်ႉတၢင်းလႆႈၸွမ်းၽွင်ႈ။

တူဝ်ယၢင်ႇ လၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈလွၵ်းပိူင် (Winner take all)ၼႆႉ ပေႃးၼေႃႇၽွင်းတႅၼ်းလူင်းၶေႉ လိူၵ်ႈတင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမီး 2 ၵေႃႉ၊ ၵူၼ်းတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်လိူၵ်ႈၽူႈတႅၼ်း 100 ၊ ၵေႃႉၼိုင်ႈလႆႈ 51 ၊ ၵေႃႉၼိုင်ႈလႆႈ 49 ၸိုင် ၵေႃႉဢၼ်လႆႈ 51 ၼၼ်ႉ ပေႉလုမ်းလုမ်း၊ ၵေႃႉဢၼ်လႆႈ 49 ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈသင်၊ မၢၵ်ႈသဵင် 49 ၼၼ်ႉ ပႃးၵႂႃႇၸွမ်းၵေႃႉပေႉ 51 ပႅတ်ႈတင်းပိုၵ်း။

လွၵ်းပိူင်လိူၵ်ႈၽူႈတႅၼ်း PR ၼႆႉ သင်ဝႃႈတေလိူၵ်ႈၵူၼ်း/ၽူႈတႅၼ်း 10 ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၶေႉၵၼ်မီး 3 ပႃႊတီႊ၊ ပႃႊတီႊၼိုင်ႈလႆႈ 50% ၊ ပႃႊတီႊၼိုင်ႈလႆႈ 30% ၊ ထႅင်ႈပႃႊတီႊၼိုင်ႈသမ်ႉလႆႈ 20% ၸိုင် ပႃႊတီႊဢၼ်လႆႈ 50% တေလႆႈၽူႈတႅၼ်း 5 ၵေႃႉ။ ပႃႊတီႊလႆႈ 30% တေလႆႈၽူႈတႅၼ်း 3 ၵေႃႉလႄႈ ပႃႊတီႊဢၼ်လႆႈ 20% တေလႆႈၽူႈတႅၼ်း 2 ၵေႃႉ၊ ႁူမ်ႈ 10 ၵေႃႉ။

ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းတၢင်းၼႂ်းမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ-  ငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ် ပႃႊတီႊၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵမ်ႈ ၼမ် ၸိူဝ်းပဵၼ် ပႃႊတီႊၸႄႈမိူင်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉဝႃႈ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2010 တင်း 2015 တေပိူင်ႈၵၼ်၊ မိူဝ်ႈ 2010 ပူၼ်ႉမႃး ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈၶေႉၶဵင်ႇ ပဵၼ်ပႃႊတီႊသၢင်ႇသီႈ USDP ၊ ၵူၺ်းၵႃႈပေႃးထိုင် 2015 ၼႆႉ တေပဵၼ်ၼူၵ်ႉယုင်း NLD ။ ပႃႊတီႊ NLD ၼႆႉ မီးငိုၼ်းၼမ်၊ ႁႅင်းၵေႃႈႁႅင်းယႂ်ႇ၊ သမ်ႉမီးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်တင်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တေမီးၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းလူင်ႉ လႅင်းၵၼ်တင်း NLD ၊ ပေႃးၼၼ်ၸင်ႇတေမီးလွင်ႈလီတႃႇမိူဝ်းၼႃႈ- ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် မိူင်းထႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးလိူၵ်ႈတင်ႈလွၵ်းပိူင် PR (Party-list system) တင်း လွၵ်းပိူင် (Winner take all) ၼင်ႇၵၼ်။ လၢႆးၼိုင်ႈၸႂ်ႉလိူၵ်ႈၵူၼ်း၊ လၢႆးၼိုင်ႈၸႂ်ႉလိူၵ်ႈပႃႊတီႊ၊ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းယူႊရွပ်ႈ (EU)ၵေႃႈ မီးလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉလွၵ်းပိူင် PR ၼႂ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ။