ၸုမ်းၼွၵ်ႈမိူင်းတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈယိုတ်း တီႈလိၼ် သုၼ်ႇလႆႈတီႈလိၼ်ၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႈ။ လၢတ်ႈဝႃႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ် ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တေဢိင်ၼိူဝ် သုၼ်ႇလႆႈလွင်ႈတီႈလိၼ်။
ၼႂ်းလိူၼ်မေႊ (2013)ၼႆႉ ယူႇတီႈၸုမ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (Transnational Institute -TNI) လႄႈၸုမ်း (Burma Centrum Nederland-BCN) ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်း/တႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃးၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “သုၼ်ႇလႆႈၵဵဝ်ႇၵပ်းတီႈလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ (Access denied Land Rights and Ethnic conflict) ။

ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ- လွင်ႈၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်မႃး၊ မိူၼ်ၵၼ် တင်းၵမ်ႉၸွႆႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼမ်မႃး။ ပေႃးဝႃႈၶဝ် (ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်း ၶိူဝ်း တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ) ၵိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ်လႆႈတီႈလိၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢႆႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵွပ်ႈဝႃႈၶွမ်ႊပၼီႊၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈတီႈလူင် ပွင်ၸိုင်ႈ/ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်း လႄႈယိင်ႈ ၶႅၼ်းငၢႆႈမႃး။ ၵူႈပွၵ်ႈမိူဝ်ႈတိုၵ်ႉတိုၵ်းယိုဝ်းၵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ယူႇၵေႃႈ ၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ် ဢမ်ႇပေႃးသူၼ်ၸႂ်ႁဵတ်း- ၼႆယဝ်ႉ။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼႆႉ ၽူႈတႅၼ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸၢဝ်းယၢင်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈၵမ်ႉထႅမ်။ ပေႃးဝႃႈမီးၵၢၼ်ပိုတ်း ယိုဝ်းတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢွၼ်ၵၼ်ဢွၵ်ႇပၢႆႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတီႈလိၼ် ၶဝ်ပဝ်ႇႁၢမ်းပႅတ်ႈဝႆႉတင်းႁိုင်၊ ၶွမ်ႊပၼီႊၶဝ်ၵေႃႈဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းသေ ယွၼ်းဢဝ် တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊  ပေႃးယွၼ်းလႆႈၵေႃႈ ဝၢႆးမႃးၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းပၢႆႈဢွၵ်ႇ ဝၢၼ်ႈသူၼ်ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးတီႈယူႇ ဢမ်ႇမီးတီႈႁႃၵိၼ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈတီႈလိၼ်ၼၼ်ႉပိူၼ်ႈယိုတ်း/ဢဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵႃႈၸုမ်းၸိူဝ်းယိုတ်းတီႈလိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵႃႈသိုၵ်းလႄႈ ၶွမ်ႊပၼီႊ ပႃးတင်းၸုမ်းၵိုတ်းယိုဝ်း၊ ၸုမ်းပီႇတုၸိတ်ႉ လူးၵွၼ်ႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇတီႈမိူင်းယၢင်း တပ်ႉသိုၵ်းယၢင်းပုတ်ႉထ (DKBA) ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းၼႆႉသေယိုတ်းတီႈလိၼ် ၸွမ်း၊ မိူင်းတႆးၵေႃႈ မီးၸုမ်းပဢူဝ်း (PNA) ယိုတ်းတီႈလိၼ် ၸွမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ပၼ်ႁႃယူႇ တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ- ဝႃႈၼႆ။

ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉႁႅင်းသုတ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ယႃႇဝႃႈတေမီးဝႂ်တီႈလိၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈတေႃႈဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ယင်းဢမ်ႇမီး။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မီးဝႆႉမၢႆမီႈ ႁိတ်ႈထုင်း (Customary Law) သေတႃႉၵေႃႈ မၢႆမီႈဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ/ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃးမႂ်ႇၼႂ်းပီ 2012 ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉမၢႆမီႈႁိတ်ႈထုင်းၼႆႉ။

မၢႆမီႈမႂ်ႇ (2012) မီးယူႇ 3 ပိူင်- (1)မၢႆမီႈတီႈလိၼ်ႁႆႈၼႃး (Farmland Law) ။ (2)မၢႆမီႈတီႈလိၼ်ပဝ်ႇ လႄႈ တီႈလိၼ်ၽိုၼ် ဢၼ်ပႆႇယၢမ်ႈႁဵတ်းၵိၼ် (Vacant, fallow and Virgin land law) ။ (3)မၢႆမီႈၵၢၼ် လူင်းတိုၼ်းၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း (Foreign Investment Law) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ-ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ တတ်းမၵ်းဝႆႉမၢႆမီႈ 3 ပိူင် ၼႆႉၵူၺ်းပႆႇပေႃး၊ ဢၼ်လိူဝ်ႁႅင်း ၶႂ်ႈဢဝ်တီႈလိၼ်ယုၵ်ႉပၼ် /မွပ်ႈပၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊလႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈထၢမ်တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈမိူင်း/ တိူင်းၶဝ်သင်၊ ဢဝ်ယုၵ်ႉပၼ်လႆႈ။ ပေႃးယုၵ်ႉပၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးၶေႃႈပူင်ဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ တီႈလိၼ်ဢွင်ႈ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းယုၵ်ႉပၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆၵူၺ်း။

ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ တၵ်ႉတိူၼ်တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဝႃႈ- ပေႃးႁဵတ်းၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးၼႆႉ ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း ၼႂ်းမိူဝ်းၼႃႈ ၼႆႉ တေမီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈဢူၼ်မေႃး/သၢၼ်ၶတ်းတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ထႅင်ႈ ၵူၺ်း။ ၼႄႉၼမ်းပႃးဝႃႈ- 1.ႁႂ်ႈယွမ်းႁပ်ႉမၢႆမီႈႁိတ်ႈ ထုင်း။ 2.ႁႂ်ႈၵိုတ်းလွင်ႈႁုပ်ႈယိုတ်းတီႈလိၼ်။ 3.ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတီႈလိၼ်/ ၸႅၵ်ႇတီႈလိၼ်/ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်တီႈလိၼ် လႄႈၶူဝ်းၶွင်သၽႃဝ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇလႅင်းလူင်ႈၼႃႈသေ ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈမီးလွင်ႈတူၵ်း လူင်းၵွၼ်ႇ။ (4)ႁႂ်ႈမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းမၢႆမီႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ႁႂ်ႈၵမ်ႉၸွႆႈတၢင်းၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ် လႄႈသုၼ်ႇလႆႈၶွင်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃး။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ-ၼႆယဝ်ႉ။

ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လီဢမ်ႇလီဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးတီႈသုၼ်ႇလႆႈၶွင် တီႈလိၼ်၊ ပေႃးဝႃႈသုၼ်ႇ လႆႈတီႈလိၼ်ဢမ်ႇမီးၵေႃႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇ ပဵၼ်ၵၢၼ်လႆႈ- ၼႆယဝ်ႉ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပိူဝ်ႈတႃႇၵပ်းသၢၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း (WGEC) ၵေႃႈ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ/ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃးယူင်ႉၶၢပ်ႈၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း ပိူဝ်ႈတႃႇလွင်ႈဢုပ်ႇၵၢၼ် မိူင်းၸွမ်းၵၼ်တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တင်းမူတ်း 19 ႁူဝ်ၶေႃႈ။ ၼႂ်း 19 ႁူဝ်ၶေႃႈၼၼ်ႉ ပႃးလွင်ႈတီႈလိၼ် 3 ႁူဝ်ၶေႃႈ- 1.လွင်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်တီႈလိၼ်။ (20)လွင်ႈလွၵ်းပိူင်ၸႂ်ႉတီႈလိၼ် ၸွမ်းၼင်ႇမၢႆမီႈၾိင်ႈထုင်းမီးဝႆႉ။ (3)ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်းမၢႆမီႈတီႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။